Danska stórblaðið Berlingske vakti nýverið mikla athygli með umfjöllun sinni um íslenskan sjávarútveg, þar sem Ísland var lýst sem samfélagi þar sem fákeppni, sérhagsmunir og áhrif auðmanna hefðu náð hættulegum tökum á lýðræðinu. Í greininni var vitnað til íslenskra stjórnmálamanna, þingmanna og meðal annars fjármálaráðherrans Daði Már Kristófersson.
Það sem vakti sérstaka athygli voru orð ráðherrans sjálfs um þann þrýsting sem ríkir í kringum sjávarútvegskerfið. Þar kom fram að hann hefði reynt að „laga“ kerfið, en staðið frammi fyrir sterkum þrýstihópum og sérhagsmunum sem næðu djúpt inn í stjórnmálin. Umræður um hækkun veiðigjalda eru skýrt dæmi um þetta. Í hvert skipti sem tillögur koma fram um að þjóðin fái sanngjarnari hlut af sameiginlegri auðlind sinni rísa áhrifamiklir hagsmunaaðilar upp af gríðarlegri hörku.
Það þarf ekki að vera sérstaklega tortrygginn til að sjá að hér er um óvenju sterkt valdakerfi að ræða. Í litlu samfélagi þar sem fá fyrirtæki ráða yfir gríðarlegum fjármunum, fjölmiðlaáhrifum og pólitískum tengslum skapast hætta á því að lýðræðisleg umræða verði skökk. Berlingske gekk svo langt að lýsa Íslandi sem eins konar „fámennisveldi“, þar sem sjávarútvegurinn væri farinn að „éta lýðræðið innan frá“.
En það sem gerðist í kjölfarið vakti ekki síður athygli.
Skömmu eftir að umfjöllunin birtist komu fram ummæli frá sama ráðherra þar sem hann sagði að spilling í Fishrot-málinu væri ekki vandamál á Íslandi heldur í Namibíu. Þessi ummæli hafa vakið hörð viðbrögð, bæði erlendis og meðal þeirra sem fylgst hafa með Samherjamálinu frá upphafi.
Því hvernig er hægt að halda því fram að spilling hafi aðeins verið til staðar í Namibíu þegar uppljóstranir Fishrot-skjalanna sýndu fram á að íslenskt stórfyrirtæki hafi greitt mútur til að tryggja sér kvóta og áhrif? Fishrot-málið varð eitt stærsta spillingarmál sem tengst hefur íslensku fyrirtæki á alþjóðavettvangi. Þar komu fram gögn, tölvupóstar og vitnisburðir sem bentu til skipulagðra mútugreiðslna og leynilegra fjármagnsflutninga.
Það sem gerir þessi ummæli enn umdeildari er að namibísk yfirvöld tóku málið alvarlega. Þar voru ráðherrar neyddir til að segja af sér, menn voru handteknir, ákærðir og fangelsaðir vegna málsins. Rannsókn fór af stað og réttarkerfið brást við með afgerandi hætti.
Á Íslandi hefur myndin verið allt önnur.
Þrátt fyrir umfang málsins, alþjóðlega athygli og gríðarleg gögn sem komu fram hafa margir upplifað að íslensk stjórnvöld og réttarkerfið hafi sýnt furðulega linkind gagnvart forsvarsmönnum Samherja. Engar afgerandi pólitískar afleiðingar hafa orðið hér heima miðað við það sem gerðist í Namibíu. Það eitt kallar fram spurningar sem ekki verður auðveldlega svarað.
Er ábyrgðarlaust að kenna Namibíu eina um spillinguna þegar íslenskt fyrirtæki var í miðju málsins? Er það sanngjarnt gagnvart namibísku þjóðinni sem í raun sýndi meiri vilja til að rannsaka málið en íslensk stjórnvöld? Og hvað segir það um Ísland ef erlent stórblað þarf að benda á það sem margir hér heima þora varla að ræða upphátt?
Kannski er það einmitt stærsta vandamálið. Ekki aðeins spillingin sjálf heldur þögnin, hræðslan og tregðan til að horfast í augu við hana þegar hún tengist valdamiklum hagsmunum. Þegar samfélag kemst á þann stað að gagnrýni á auðvald er talin hættuleg, en þeir sem afhjúpa spillingu þurfa að bera hitann og þungann, þá er lýðræðið komið á varasama braut.
Fishrot-málið er ekki bara saga um Namibíu. Það er líka spegill sem Ísland þarf að þora að horfa í.
