Hver ber ábyrgð þegar börnin borga verðið?

Það er eitthvað djúpt rangt við samfélag sem virðist alltaf verða jafn undrandi þegar upp kemst um ofbeldi gegn börnum. Í hvert skipti sem nýtt mál kemur upp eru viðbrögðin þau sömu. Fólk hristir höfuðið, lýsir yfir skelfingu sinni og spyr hvernig slíkt hafi getað gerst. Síðan tekur við hefðbundin leit að einum sökudólgi, einum einstaklingi sem hægt er að benda á og segja: „Þarna er vandamálið.“

En vandamálið er sjaldnast aðeins einn einstaklingur.

Auðvitað eru til sjúkir einstaklingar. Það hefur alltaf verið þannig og verður líklega alltaf þannig. Það eru til menn og konur sem eru tilbúin að beita börn andlegu, líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi ef þeim gefst tækifæri til þess. Það er hryllileg staðreynd sem ekkert samfélag getur útrýmt að fullu.

En þess vegna höfum við líka byggt upp kerfi.

Við höfum barnavernd, skóla, leikskóla, félagsþjónustu, lögreglu, eftirlitsaðila, ráðuneyti og heilan her sérfræðinga sem eru launaðir af skattgreiðendum til að koma í veg fyrir að slíkir einstaklingar fái að starfa óáreittir meðal barna. Tilgangurinn með öllu þessu kerfi er ekki að bregðast við eftir á. Tilgangurinn er að vernda börnin áður en skaðinn verður.

Þess vegna vekja þau mál sem hafa komið upp á Íslandi undanfarin misseri svo mikla reiði.

Annars vegar er um að ræða sveitaheimili á Suðurlandi þar sem börn voru vistuð af opinberum aðilum. Þar hafa fyrrverandi vistmenn stigið fram og lýst ofbeldi og harðræði sem enginn hefði átt að þurfa að upplifa. Nú, mörgum árum síðar, hefur ríkið viðurkennt alvarleika málsins með því að setja á laggirnar nefnd sem á að fjalla um bætur til þeirra sem urðu fyrir þessari meðferð.

Hins vegar er um að ræða leikskólamál þar sem dómur hefur fallið vegna grófs kynferðisbrots gegn ungu barni.

Í báðum tilvikum stendur ein spurning upp úr.

Hvar voru allir hinir?

Hvar voru þeir sem áttu að sjá?

Hvar voru þeir sem áttu að grípa inn í?

Í umræðunni virðist áherslan nær alltaf beinast að gerandanum. Það er skiljanlegt. Gerandinn ber auðvitað mesta ábyrgðina. En þegar horft er á svona mál blasir önnur staðreynd við.

Gerendur starfa ekki í tómarúmi.

Þeir starfa innan kerfa.

Þeir starfa innan stofnana.

Þeir starfa innan samfélags.

Þeir starfa meðal fólks sem sér þá á hverjum degi.

Á sveitaheimilinu voru ekki aðeins börn og einn einstaklingur. Þar var annað heimilisfólk. Þar voru nágrannar. Þar voru kennarar. Þar voru opinberir eftirlitsaðilar. Þar voru þeir sem tóku ákvörðun um að senda börnin þangað. Þar var heilt kerfi sem átti að fylgjast með velferð þeirra.

Á leikskólanum var heldur ekki aðeins einn starfsmaður og börnin. Þar voru samstarfsmenn. Þar voru stjórnendur. Þar voru þeir sem réðu starfsfólk. Þar voru þeir sem báru ábyrgð á rekstrinum. Þar voru þeir sem áttu að tryggja öryggi barnanna.

Það sem vekur mesta furðu er að þegar mál af þessu tagi koma upp virðist ábyrgðin alltaf stöðvast hjá lægsta hlekknum í keðjunni.

Gerandinn er dæmdur.

En hvað svo?

Hver ber ábyrgð á því að viðvörunarbjöllurnar voru ekki teknar alvarlega?

Hver ber ábyrgð á því að eftirlitið brást?

Hver ber ábyrgð á því að áhyggjur voru ekki rannsakaðar af meiri festu?

Hver ber ábyrgð á því að börn voru ekki vernduð?

Það virðist vera eitt af sérkennum nútíma samfélags að ábyrgðin gufar upp eftir því sem ofar dregur í stjórnkerfinu. Því hærri sem staðan er, því óljósari verður ábyrgðin.

Það er óásættanlegt.

Þegar fyrirtæki veldur tjóni er krafist ábyrgðar af stjórnendum þess. Þegar skip strandar er skipstjórinn spurður spurninga. Þegar flugvél hrapar er rannsókn gerð á öllum ákvörðunum sem leiddu til slyssins.

En þegar börn verða fyrir ofbeldi innan stofnana sem eiga að vernda þau virðist oft enginn bera ábyrgð nema sá sem framdi sjálft brotið.

Það er allt of þægileg niðurstaða.

Samfélagið sjálft verður einnig að líta í eigin barm. Of oft kýs fólk að horfa undan þegar það sér eitthvað sem vekur grunsemdir. Of oft vill enginn vera sá sem skiptir sér af. Of oft er auðveldara að vona að einhver annar taki málið upp.

En saga allra stærstu barnaverndarmála heimsins kennir okkur eina og sömu lexíuna. Þau urðu ekki aðeins vegna þess að gerandi var til staðar.

Þau urðu vegna þess að of margir þögðu.

Vegna þess að of margir afgreiddu grunsemdir sínar sem slúður.

Vegna þess að of margir treystu því að einhver annar myndi sjá um málið.

Á meðan borguðu börnin verðið.

Og þau eru enn að borga það.

Með áföllum, kvíða, brostnu trausti og minningum sem fylgja þeim út lífið.

Þess vegna er ekki nóg að fordæma gerendurna. Það er ekki nóg að halda blaðamannafundi. Það er ekki nóg að biðjast afsökunar mörgum árum síðar.

Við verðum að byrja að spyrja erfiðustu spurningarinnar af öllum:

Hverjir brugðust börnunum?

Því þegar samfélag, stofnanir og eftirlitskerfi mistakast í því mikilvægasta verkefni sem þeim er falið – að vernda börn – þá er vandamálið stærra en einn einstaklingur.

Þá er vandamálið kerfið sjálft.

Og það er sú staðreynd sem ætti að halda öllum ábyrgðaraðilum vakandi á næturnar.