Loftslagsstefna Katrínar Jakopsdóttur!
„Milljarðar í loftslagsaðgerðir – en stærstu vandamálin skilin eftir“
Þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur setti loftslagsmálin í öndvegi áformin stór og metnaðarfull. Markmiðin voru skýr. Ísland skyldi verða kolefnishlutlaust fyrir árið 2040 og vera þar með meðal fremstu þjóða heims í loftslagsmálum. Fjármunum var varið í rafbílavæðingu, endurheimt votlendis, skógrækt, kolefnisbindingu og uppbyggingu svokallaðs hringrásarhagkerfis. Loftslagsmálin voru kynnt sem eitt stærsta verkefni samtímans.
Nú, nokkrum árum síðar, er eðlilegt að spyrja: Hverju skilaði þessi stefna í raun?
Enginn getur neitað því að Ísland hefur náð umtalsverðum árangri í rafbílavæðingu. Á örfáum árum hefur bílaflotinn breyst hraðar en flestir töldu mögulegt. Rafbílar eru orðnir algeng sjón á íslenskum vegum og Ísland hefur verið nefnt sem fyrirmyndarríki á því sviði.
En þegar horft er á heildarmyndina vakna erfiðari spurningar.
Einkabíllinn var aldrei stærsti losunarvaldur Íslands. Hann var aðeins einn hluti af stærra vandamáli. Á sama tíma og gríðarlegir fjármunir fóru í orkuskipti fólksbíla stóðu stærstu og flóknustu losunarþættir hagkerfisins að mestu óbreyttir. Sjávarútvegurinn heldur áfram að byggja á jarðefnaeldsneyti. Þungaflutningar um þjóðvegakerfið eru enn að mestu knúnir dísilolíu. Flugið stendur frammi fyrir sömu áskorunum og áður. Stóriðjan hefur ekki gengið í gegnum sambærilega umbreytingu.
Þar liggur líklega helsta gagnrýnin á loftslagsstefnuna.
Ekki að neitt hafi verið gert.
Heldur að auðveldasti hlutinn hafi verið gerður fyrst.
Tæknin fyrir rafbíla var tilbúin. Hún var sýnileg. Hún var vinsæl meðal ákveðinna hópa. Hún skapaði myndrænan árangur sem auðvelt var að kynna á blaðamannafundum. Á meðan biðu stærstu verkefnin.
Og þau bíða enn.
Íslenskt hagkerfi byggir enn á flutningum. Á hverjum degi flytja stórir vörubílar ferskan fisk, matvæli og vörur þvert yfir landið. Mikill hluti útflutningsverðmæta Íslands byggist á því að slíkar samgöngur gangi hratt og örugglega fyrir sig. Raunhæfar lausnir fyrir orkuskipti þessara flutninga eru enn takmarkaðar og kostnaðarsamar.
Sama gildir um fiskiskipaflotann.
Þegar öll umræða um orkuskipti er skoðuð blasir því við að Ísland hefur lokið tiltölulega auðveldum kafla verkefnisins en stendur nú frammi fyrir þeim hluta sem verður bæði erfiðari og dýrari.
En rafbílavæðingin var aðeins einn hluti stefnunnar.
Mikið fjármagn fór einnig í endurheimt votlendis, skógrækt og kolefnisbindingu. Þar er myndin enn flóknari.
Ef markmiðið var að bæta umhverfið almennt má færa sterk rök fyrir því að þessi verkefni hafi verið jákvæð. Endurheimt votlendis getur styrkt vistkerfi. Skógrækt getur bætt jarðveg og aukið líffræðilega fjölbreytni. Betri meðferð úrgangs og aukin endurvinnsla eru almennt skynsamleg markmið.
En loftslagsumræðan snerist ekki aðeins um að bæta umhverfið.
Hún snerist um að draga hratt og verulega úr losun gróðurhúsalofttegunda.
Þar verður erfiðara að sýna fram á afgerandi árangur sem samsvarar þeirri pólitísku áherslu og þeim fjármunum sem varið var.
Ávinningur votlendisverkefna er að stórum hluta metinn út frá reiknilíkönum. Kolefnisbinding skóga er verkefni sem getur tekið áratugi að skila fullum árangri. Hringrásarhagkerfið hefur vissulega skilað aukinni flokkun og endurvinnslu, en áhrif þess á heildarlosun Íslands eru mun minni en almenningur gæti haldið eftir að hafa hlustað á pólitíska umræðu síðustu ára.
Þess vegna hafa margir gagnrýnendur bent á að stærsti hluti árangursins hafi komið fram á pappír í formi áætlana, líkana og framtíðarspáa. Á meðan hefur raunveruleg umbreyting á stærstu losunarþáttum hagkerfisins verið hæg og í sumum tilfellum vart hafin.
Þetta leiðir að annarri spurningu sem sjaldan er rædd opinberlega.
Var kostnaðurinn í réttu hlutfalli við árangurinn?
Ísland er lítið land með innan við 400 þúsund íbúa. Hlutur landsins í heildarlosun heimsins er svo lítill að ef íslensk losun hyrfi á morgun myndi það hafa hverfandi áhrif á heildarlosun jarðarinnar.
Það þýðir ekki að Ísland eigi ekki að axla ábyrgð.
En það hlýtur að kalla á skynsamlega umræðu um forgangsröðun.
Hversu miklum fjármunum eigum við að verja?
Hversu miklar álögur eigum við að leggja á almenning?
Og hvernig tryggjum við að hver króna skili raunverulegum árangri?
Þegar almenningur er fyrst hvattur til að kaupa dýrari rafbíla og stendur síðan frammi fyrir nýjum gjöldum eins og kílómetragjaldi er eðlilegt að fólk spyrji hvort loforðin hafi verið jafn raunhæf og haldið var fram.
Kannski verður stærsta spurningin sem framtíðin mun svara ekki hvort loftslagsstefnan hafi verið vel meint.
Heldur hvort hún hafi verið rétt forgangsröðuð.
Því þegar fyrstu árin eru gerð upp blasir við að Ísland lagði gríðarlega áherslu á þann hluta verkefnisins sem var auðveldast að framkvæma.
En stærsti, flóknasti og líklega kostnaðarsamasti hluti orkuskiptanna stendur enn eftir.
Og það er þar sem raunverulega prófið hefst.
